Kastrasyona Dirençli Prostat Kanseri (CRPC) Nedir?

prostat kanseri vücuda yayıldığında ilk basamak tedavi, kanserin büyümesini besleyen erkeklik hormonunun etkisini ortadan kaldırmaktır. Bu tedavi hastaların büyük çoğunluğunda uzun süre işe yarar; PSA düşer, yakınmalar geriler. Ancak bir noktada kanser hücrelerinin bir bölümü düşük hormon ortamına uyum sağlar ve hastalık yeniden ilerlemeye başlar. Bu döneme kastrasyona dirençli prostat kanseri denir. Hastaların en çok kaygılandığı cümle şudur: ‘hormon tedavisi artık işe yaramıyor.’ Bu yazıda bu evrenin ne anlama geldiğini, nasıl saptandığını ve elimizde hangi seçeneklerin bulunduğunu anlatıyorum.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Kastrasyona dirençli evrede tedavi sırası; hastalığın yaygınlığı, önceki tedaviler, genel sağlık durumu ve hastanın tercihleri birlikte değerlendirilerek üroloji, onkoloji ve nükleer tıp uzmanlarının ortak kararıyla belirlenir. Bu yazıda sağkalım rakamı verilmemiştir; bu bilgi ancak kişisel tabloya göre hekiminizle konuşulabilir.

Hormon Tedavisi Neden Etkisini Yitirir?

Prostat kanseri hücreleri büyümek için androjen reseptörü adı verilen bir anahtar kullanır; testosteron bu anahtarı çalıştıran hormondur. Hormon baskılama tedavisi testislerin testosteron üretimini durdurur ve hücreler besinsiz kalır. Zamanla bazı hücreler bu ortama uyum sağlar:

İçindekiler

1. Hormon Tedavisi Neden Etkisini Yitirir?
2. Kastrasyona Dirençli Evre Nasıl Tanımlanır?
3. Hangi Belirtiler Görülür?
4. Tedavi Seçenekleri: Hormon Tedavisinin Üzerine Ne Eklenir?
5. Tedavi Yanıtı Nasıl İzlenir?
6. Hormona Duyarlı Metastatik Hastalıktan Farkı Nedir?
7. Ne Zaman Hekime Başvurmalı?
8. Sık Sorulan Sorular
9. Kastrasyona dirençli prostat kanseri ne demek?
10. CRPC tanısı için hormon tedavisi kesilir mi?
11. PSA yükseliyor ama görüntülemede bir şey yok, bu ne anlama gelir?
12. Kastrasyona dirençli prostat kanserinde ameliyat yapılır mı?
13. Bu aşamada hangi hekimler tedaviyi yürütür?

Tüm başlıkları göster Alt başlıkları gizle

• Reseptör çoğalması: Hücre, androjen reseptörü sayısını artırarak çok düşük hormon düzeyini bile kullanır hale gelir.
• Reseptör değişimi: Reseptör yapısındaki değişiklikler, onu hormon olmadan da çalışabilir kılar.
• Kendi hormonunu üretme: Kanser hücreleri ve böbrek üstü bezi, testis dışı kaynaklardan androjen üretmeye başlar.
• Farklı büyüme yolları: Hücre, hormon sinyaline hiç ihtiyaç duymayan büyüme yollarına geçer.

Bu mekanizmalar, kastrasyona dirençli evrede hâlâ hormon yolunu hedefleyen yeni kuşak ilaçların neden işe yarayabildiğini açıklar: sorun hormonun yokluğu değil, hücrenin hormon yolunu zorlamasıdır.

Bu konuyla bağlantılı olarak HoLEP prostat ameliyatı rehberinde yöntemin kimlere uygun olduğu, süreci ve iyileşme dönemi ayrıntılı anlatılmıştır.

Kastrasyona Dirençli Evre Nasıl Tanımlanır?

Tanım için iki koşulun birlikte bulunması gerekir:

• Kastrasyon düzeyinde testosteron: Kan testinde testosteron düzeyinin hormon tedavisiyle yeterince baskılanmış olduğunun gösterilmesi. Testosteron düşürülmemişse sorun direnç değil, tedavinin yetersiz olmasıdır.
• İlerleme kanıtı: En az bir haftalık aralıklarla ölçülen PSA testi değerinin art arda yükselmesi, görüntülemede yeni ya da büyüyen odak saptanması veya belirtilerin artması.

Hastalık bu aşamada ikiye ayrılır. Metastatik CRPC’de görüntülemede yayılım vardır; metastatik olmayan CRPC’de ise yalnız PSA yükselir ve görüntülemede odak görülmez. İkinci grupta PSA’nın ikiye katlanma süresi, tedaviye başlama zamanını belirleyen en önemli ölçüttür. Bu ayrımda, prostat hücrelerine özgü PSMA proteinini hedefleyen PET görüntülemesi klasik yöntemlerin görmediği küçük odakları ortaya çıkarabilir.

Hangi Belirtiler Görülür?

Kastrasyona dirençli evrenin kendine özgü bir belirtisi yoktur; çoğu hasta yalnız PSA yükselmesiyle fark edilir. Belirti varsa genellikle yayılımın yerine bağlıdır:

• Bel, kalça ya da sırtta dinlenmekle geçmeyen ağrı; kemik metastazı için uyarıcıdır.
• İdrar akımında zayıflama, sık idrara çıkma ya da idrarda kan.
• Halsizlik, iştahsızlık ve kilo kaybı.
• Bacaklarda şişlik; lenf bezi tutulumuna bağlı olabilir.
• Bacaklarda güçsüzlük, uyuşma ya da idrar kontrolünde bozulma; omurilik basısını düşündürür ve acildir.

Tedavi Seçenekleri: Hormon Tedavisinin Üzerine Ne Eklenir?

Bu evrede hormon baskılama tedavisi kesilmez; üzerine hastalığın durumuna göre seçilen bir tedavi eklenir. Seçenekler şunlardır:

• Yeni kuşak hormon ilaçları: Androjen reseptörünü doğrudan bloke eden ya da testis dışı androjen üretimini durduran ağızdan alınan ilaçlar. Metastatik olmayan evrede de kullanılabilir.
• Kemoterapi: Damar yoluyla verilen ve hızlı bölünen hücreleri hedefleyen ilaçlar; özellikle yaygın ve hızlı ilerleyen hastalıkta tercih edilir.
• Radyoligand tedavisi: Kanser hücresinin yüzeyindeki PSMA proteinine bağlanan radyoaktif bir ilaç; lutesyum-177 PSMA tedavisi olarak ayrı bir yazıda anlattım. Önceki tedavilerden sonra ve PSMA PET’te tutulum gösteren hastalarda gündeme gelir.
• Kemik hedefli tedaviler: Kırık ve omurilik basısını azaltan kemik koruyucu ilaçlar; yalnız kemik yayılımı olan seçilmiş hastalarda kemiğe yerleşen radyoaktif radyum tedavisi.
• radyoterapi: Ağrılı bir kemik odağına ya da idrar yolunu tıkayan bölgeye yönelik ışın tedavisi; belirtileri hızla azaltır.
• Hedefe yönelik ilaçlar: Tümörde ya da kanda belirli gen değişiklikleri saptanan hastalarda DNA onarım yolunu hedefleyen ilaçlar ve bağışıklık tedavileri. Bu nedenle bu evrede genetik test sıklıkla önerilir.

Hangi sıranın seçileceği tek bir kurala bağlanamaz. Daha önce hangi ilaçların kullanıldığı, yayılımın yeri ve hızı, böbrek fonksiyon testleri ile böbrek işlevi, kemik iliği yedeği ve hastanın günlük yaşam gücü birlikte değerlendirilir. Erken evrede gündeme gelen aktif izlem ya da robotik cerrahi gibi seçenekler bu evrede hastalığı kontrol eden tedaviler değildir.

Tedavi Yanıtı Nasıl İzlenir?

• PSA seyri: Tek bir değer değil, ardışık ölçümlerin yönü izlenir. Bazı tedavilerde PSA ilk haftalarda geçici olarak yükselebilir.
• Görüntüleme: Kemik sintigrafisi, tomografi ve gerektiğinde PSMA PET belirli aralıklarla tekrarlanır.
• Kan testleri: Kan sayımı, karaciğer ve böbrek işlevi, alkalen fosfataz ve kalsiyum.
• Belirtiler ve yaşam kalitesi: Ağrı, halsizlik, idrar yakınmaları ve günlük işlevler.
• Yan etkiler: Her tedavinin kendine özgü yan etkisi vardır; tansiyon, kan şekeri, kemik yoğunluğu ve kalp sağlığı düzenli olarak gözden geçirilir.

PSA’nın tek başına yükselmesi her zaman tedavi değişikliği gerektirmez; görüntüleme ve klinik bulgularla birlikte yorumlanır. İlk tanıdaki Gleason skoru ve önceki tedavilere verilen yanıt da bu yorumun bir parçasıdır.

Hormona Duyarlı Metastatik Hastalıktan Farkı Nedir?

Bu ayrım tedavi planının temelidir ve hastalar tarafından sıkça karıştırılır:

• Hormona duyarlı metastatik hastalık: Yayılım vardır ama hormon baskılaması henüz başlanmamış ya da yeni başlanmıştır ve kanser bu tedaviye yanıt verir. Bugün bu evrede hormon tedavisine erken dönemde ek ilaç eklenmesi yaygın bir yaklaşımdır.
• Kastrasyona dirençli hastalık: Hormon baskılaması altında ve testosteron düşükken kanser ilerlemiştir. Tedavi, mevcut hormon baskılamasının üzerine eklenen seçeneklerle sürdürülür.
• Ortak nokta: Her iki durumda da hormon baskılaması devam eder; fark, hücrelerin bu baskıya nasıl yanıt verdiğidir.

Ne Zaman Hekime Başvurmalı?

• Hormon tedavisi altındayken art arda iki ölçümde PSA yükselmesi.
• Yeni başlayan ya da artan kemik ağrısı, özellikle gece uyandıran ağrı.
• Bacaklarda güçsüzlük, uyuşma, idrar ya da dışkı kontrolünde bozulma; bu tablo acildir.
• İdrar yapmakta güçlük ya da hiç yapamama.
• Açıklanamayan halsizlik, iştahsızlık ve kilo kaybı.
• Tedavi sırasında ateş, nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da bacakta tek taraflı şişlik.

Bu yazı European Association of Urology (EAU), National Cancer Institute ve American Urological Association hasta bilgilendirme kaynaklarındaki ortak yaklaşımlara dayanan genel bir rehberdir; diğer ürolojik kanserler için ürolojik kanserler rehberi sayfasına göz atabilirsiniz.

PSA seyrinizi, görüntüleme sonuçlarınızı ve tedavi seçeneklerinizi birlikte değerlendirmek için iletişim sayfamızdan randevu oluşturabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kastrasyona dirençli prostat kanseri ne demek?

Hormon baskılama tedavisiyle testosteron düzeyi kastrasyon seviyesine düşürülmüş olmasına karşın kanserin yeniden ilerlemesi anlamına gelir. İlerleme, PSA’nın art arda yükselmesi, görüntülemede yeni odak çıkması ya da yakınmaların artmasıyla anlaşılır. Testosteron düşük olduğu için bu durum hormon tedavisinin uygulanmadığı anlamına gelmez; kanser hücrelerinin düşük hormona uyum sağladığı anlamına gelir.

CRPC tanısı için hormon tedavisi kesilir mi?

Hayır. Hormon baskılama tedavisi bu aşamada da sürdürülür; çünkü kanser hücrelerinin bir bölümü hormona duyarlı kalmaya devam eder ve tedavinin kesilmesi ilerlemeyi hızlandırabilir. Yeni tedaviler mevcut hormon baskılamasının üzerine eklenir.

PSA yükseliyor ama görüntülemede bir şey yok, bu ne anlama gelir?

Bu tabloya metastatik olmayan kastrasyona dirençli prostat kanseri denir. Kanser hücreleri vardır ve aktiftir; ancak henüz görüntüleme yöntemleriyle görülebilecek büyüklükte bir odak oluşturmamıştır. PSA’nın ne hızla yükseldiği, yani ikiye katlanma süresi, bu aşamada tedaviye başlama kararında en önemli ölçüttür.

Kastrasyona dirençli prostat kanserinde ameliyat yapılır mı?

Prostatı çıkarmaya yönelik ameliyat bu aşamada hastalığı kontrol etmez; çünkü sorun prostatın kendisi değil, vücuda yayılmış ve hormona uyum sağlamış hücrelerdir. Cerrahi, ancak idrar tıkanıklığı gibi belirtileri gidermek amacıyla sınırlı işlemler için gündeme gelir.

Bu aşamada hangi hekimler tedaviyi yürütür?

Kastrasyona dirençli evrede tedavi, üroloji, tıbbi onkoloji, radyasyon onkolojisi ve nükleer tıp uzmanlarının birlikte karar verdiği bir kurul çalışmasıdır. Ürolog takibi sürdürür ve idrar yolu sorunlarını yönetir; ilaç, ışın ve radyoaktif tedaviler ilgili bölümlerce uygulanır.