Prostat Neden Olur? Prostat Büyümesinin Nedenleri ve Risk Etkenleri

Muayenehanemde sık duyduğum sorulardan biri “Hocam, prostat neden olur, bende neden oldu?” sorusudur. Oysa prostat bir hastalığın değil, her erkekte bulunan bir organın adıdır; yapısını ve görevlerini prostat nedir yazımızda anlattık. Bu yazıda prostatın neden büyüdüğünü, hangi yaşta başladığını, kimlerde daha sık görüldüğünü ve önlenip önlenemeyeceğini güncel çalışmalar ışığında anlatıyorum. Prostatla ilgili sık sorulan soruları YouTube kanalımdaki bir videoda da yanıtladım; videoyu bu sayfada izleyebilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kişiye özel tanı veya tedavi önerisi yerine geçmez. İdrar şikâyetleriniz için hekiminize danışmadan ilaç, bitkisel ürün ya da takviye kullanmaya başlamayın.

Halk Dilinde “Prostat” Ne Anlama Geliyor?

“Prostat oldum” diyen biri genellikle üç durumdan birini kastediyor olabilir:

İçindekiler

1. Halk Dilinde “Prostat” Ne Anlama Geliyor?
2. Prostat Neden Büyür? Yaş ve Erkeklik Hormonları
3. Erkeklik Hormonu Olmadan Prostat Büyümez
4. Prostat Büyümesi Hangi Yaşta Başlar?
5. Her Büyüme Şikâyet Yapmaz
6. Genç Yaşta İdrar Şikâyeti Her Zaman Prostat Değildir
7. Kimlerde Daha Sık Görülür? Risk Etkenleri
8. Mastürbasyon, Sigara, Ayakta İşemek: Doğru Bilinen Yanlışlar
9. Mastürbasyon ya da Sık Cinsel İlişki Prostat Yapar mı?
10. Sigara Prostat Büyümesine Neden Olur mu?
11. Ayakta İşemek Prostat Yapar mı?
12. İdrarı Kesip Bırakarak İşemek Prostatı Korur mu?
13. Prostat İltihabı ve Prostat Kanseri Neden Olur?
14. Prostat İltihabı
15. Prostat Büyümesi Kansere Dönüşür mü?
16. Prostat Büyümesi Önlenebilir mi?
17. Prostat Büyümesini Önleyen İlaç Var mı?
18. Bu Yazının Diğer Yazılarımızdan Farkı
19. Ne Zaman Ürologa Başvurmalı?
20. Sık Sorulan Sorular
21. Prostat neden olur?
22. Prostat büyümesi hangi yaşta başlar?
23. Prostat büyümesi kalıtsal mı?
24. Mastürbasyon prostat yapar mı?
25. Ayakta işemek prostat yapar mı?
26. Prostat büyümesi önlenebilir mi?
27. Prostat büyümesi kansere dönüşür mü?

Tüm başlıkları göster Alt başlıkları gizle

• İyi huylu prostat büyümesi (BPH): Prostatın iç bölümünün yaşla birlikte büyüyüp idrar kanalını daraltmasıdır. Sık idrara çıkma, gece idrara kalkma, zayıf akım ve tam boşaltamama hissi yapabilir. “Prostat neden olur” sorusunun asıl muhatabı çoğu zaman budur ve bu yazının ana konusu da budur.
• Prostat iltihabı (prostatit): Prostatın enfeksiyon ya da başka nedenlerle iltihaplanmasıdır. Genç erkeklerde de görülür; kasık, makat çevresi ya da idrar yaparken ağrı ve yanma yapabilir.
• Prostat kanseri: Prostat hücrelerinin kontrolsüz çoğalmasıdır ve iyi huylu büyümeden farklı bir hastalıktır. Erken dönemde çoğu zaman belirti vermez.

İltihap ve kanserin nedenlerine yazının ilerleyen bölümünde kısaca değineceğim. Büyümenin belirtilerini, tanısını ve tedavi seçeneklerini ise iyi huylu prostat büyümesi yazımızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

İlgili konu: iyi huylu prostat büyümesinde büyümüş dokunun lazerle bütünüyle çıkarıldığı yöntem için HoLEP ameliyatı sayfasına bakabilirsiniz.

Prostat Neden Büyür? Yaş ve Erkeklik Hormonları

İyi huylu prostat büyümesinin nedeni tam olarak aydınlatılmış değildir, ancak iki temel etken iyi bilinir: yaşlanma ve erkeklik hormonları. Büyüme, idrar kanalını çevreleyen geçiş bölgesinde (transizyonel bölge) hem bez hücrelerinin hem de destek dokusunun çoğalmasıyla olur. Bu bölge idrar kanalını sardığı için, büyüdükçe ortasından geçen kanalı sıkıştırabilir.

Erkeklik Hormonu Olmadan Prostat Büyümez

Testosteron, prostat içinde 5-alfa redüktaz adlı bir enzimle daha güçlü bir hormon olan dihidrotestosterona (DHT) dönüşür. DHT, prostat hücrelerindeki androjen reseptörlerine bağlanarak büyümeyi uyarır. Hormonların bu rolünü gösteren en çarpıcı gözlemlerden biri, Pekin’de 1960 yılında muayene edilen ve 10–26 yaşları arasında hadım edilmiş 26 erkekle ilgilidir: ortalama 72 yaşındaki bu kişilerin yüzde 81’inde prostat, makattan yapılan muayenede ele gelmeyecek kadar küçüktü. Prostatı küçülten ilaçların bir grubu da bu enzimi baskılayarak çalışır; etkilerini prostat küçülür mü yazımızda anlattık.

Büyümeyi yalnız hormonlar açıklamaz. Son yıllarda prostat içindeki süregen (kronik) iltihabın ve kilo, kan şekeri gibi metabolik etkenlerin de büyümede ve idrar şikâyetlerinde rol oynadığı giderek daha çok kabul görüyor.

Prostat Büyümesi Hangi Yaşta Başlar?

Prostat ergenlikte hormonların etkisiyle büyür ve 21–30 yaş arasındaki erkeklerde ortalama 20 gram civarındadır. Binden fazla prostatın incelendiği otopsi çalışmalarını bir araya getiren klasik bir analize göre prostatın ağırlığı, iyi huylu büyüme gelişmedikçe yaşla birlikte pek değişmez. Aynı analizde mikroskopta saptanan iyi huylu büyüme:

• 31–40 yaş arasındaki erkeklerin yüzde 8’inde,
• 51–60 yaş arasındaki erkeklerin yaklaşık yarısında görülmüştür.

Yazarlar büyümenin büyük olasılıkla 30 yaşından önce başladığını hesaplamıştır. 70 yaşın üzerindeki erkeklerde bile prostatların yalnızca yüzde 4’ü 100 gramın üzerine çıkar. Yaşları 40–79 arasında olan 631 erkeğin yaklaşık 7 yıl ultrasonla izlendiği bir toplum çalışmasında prostat hacmi yılda ortalama yüzde 1,6 arttı; artış ileri yaşta ve başlangıçta prostatı büyük olanlarda daha hızlıydı ve kişiden kişiye belirgin farklılık gösterdi. Belirgin büyüme ve şikâyetler ise çoğunlukla 40’lı yaşlardan sonra ortaya çıkar; 60 yaşından sonra erkeklerin yüzde 30’undan fazlasında tedavi gerektirebilecek düzeyde orta ya da ağır idrar yakınması bulunur. Normal prostat hacmini ve ölçümlerin nasıl yorumlandığını prostat büyüklüğü yazımızda anlattık.

Her Büyüme Şikâyet Yapmaz

Hastalara hep şunu söylüyorum: Yaş aldıkça hemen her erkeğin prostatı büyür, ama her büyüme şikâyet yapmaz ve her büyüme ameliyat gerektirmez. Prostatın gram olarak büyüklüğü ile şikâyetlerin şiddeti her zaman örtüşmez; büyüme dışa doğruysa idrar kanalını sıkıştırmayabilir, daha küçük bir prostat ise bazen belirgin tıkanıklık yapabilir. Tedavi kararını büyüklükten çok şikâyetlerin yaşam kalitesini ne kadar bozduğu, idrar akım testi ve mesanede kalan idrar miktarı belirler. Ameliyatın hangi durumlarda gündeme geldiğini prostat ameliyatı ne zaman gerekli yazımızda bulabilirsiniz.

Genç Yaşta İdrar Şikâyeti Her Zaman Prostat Değildir

40 yaşın altında zayıf idrar akımı, sık idrara çıkma ya da tam boşaltamama hissi olan erkeklerde neden çoğu zaman prostat değildir. Bu yaşlarda idrar kanalında darlık (üretra darlığı) ya da mesane boynu yüksekliği gibi durumları da araştırıyorum. 40–50 yaş arasında görülen prostat büyümesinin özelliklerini genç yaşta prostat büyümesi yazımızda ele aldık.

Kimlerde Daha Sık Görülür? Risk Etkenleri

Yaş ve hormonlar her erkek için geçerli olduğuna göre, neden bazı erkeklerde prostat daha erken ve daha çok büyüyor? Çalışmalar bazı etkenlerin riski artırdığını gösteriyor:

• Aile öyküsü: 64 yaşından önce büyük bir prostat nedeniyle ameliyat olmuş erkeklerin ailelerinin incelendiği bir çalışmada, bu erkeklerin erkek akrabalarında aynı nedenle ameliyat olma riski yaşa göre yaklaşık 4 kat, erkek kardeşlerinde yaklaşık 6 kat yüksek bulundu. Babanızın ya da erkek kardeşinizin erken yaşta prostat ameliyatı olması bu nedenle önemli bir bilgidir.
• Belirgin kilo fazlalığı: 422 erkeğin prostat hacminin MR ile ölçüldüğü bir çalışmada, vücut kitle indeksi 35 ve üzerinde olan erkeklerde büyük prostat (40 mL ve üzeri) normal kilolulara göre belirgin olarak daha sık görüldü. Vücut kitle indeksi 25–35 arasında olanlarda ise anlamlı bir fark bulunmadı.
• Şeker hastalığı ve yüksek kan şekeri: Aynı çalışmada açlık kan şekeri 110 mg/dL’nin üzerinde olanlarda ve şeker hastalığı tanısı olanlarda da büyük prostat daha sık bulundu.
• Metabolik sendrom: Bel çevresi genişliği, yüksek tansiyon, yüksek kan şekeri ve kan yağı bozukluklarının bir arada olduğu bu tabloda, 5.403 erkeği kapsayan bir meta-analizde prostat hacmi ortalama 1,8 mL daha büyük bulundu; idrar şikâyeti skorlarında ise fark saptanmadı.
• Hareketsizlik: 11 çalışmanın değerlendirildiği bir meta-analizde, orta ya da yoğun fiziksel aktivite yapan erkeklerde prostat büyümesi ya da idrar yolu şikâyeti hareketsiz erkeklere göre daha seyrek görüldü; çalışmaların 8’i aynı yönde sonuç verdi.
• Beslenme: Başlangıçta prostat büyümesi olmayan 4.770 erkeğin 7 yıl izlendiği bir çalışmada, toplam yağ tüketimi en yüksek olanlarda belirtili prostat büyümesi riski en düşük olanlara göre yaklaşık yüzde 31, her gün kırmızı et yiyenlerde haftada birden az yiyenlere göre yaklaşık yüzde 38 daha yüksekti. Günde dört porsiyon ve üzeri sebze yiyenlerde ise risk, günde bir porsiyondan az yiyenlere göre yaklaşık üçte bir daha düşüktü.
• Prostatta süregen iltihap: 8 binden fazla erkeğin biyopsi örneklerinin incelendiği bir çalışmada iltihabın derecesi arttıkça idrar şikâyeti skorları da yükseliyordu; ilişki anlamlı ama zayıftı.

Bu çalışmaların çoğu gözleme dayalıdır; bir ilişki gösterir, ancak kendi başına neden-sonuç kanıtı sayılmaz. Kadınlarda prostat bulunmadığı için prostat büyümesi de görülmez; kadınlardaki benzer yapı olan Skene bezlerini kadınlarda prostat var mı yazımızda anlattık.

Mastürbasyon, Sigara, Ayakta İşemek: Doğru Bilinen Yanlışlar

Mastürbasyon ya da Sık Cinsel İlişki Prostat Yapar mı?

Hayır. Sık boşalmanın prostatı büyüttüğünü gösteren bir kanıt yoktur. Tersine, yaklaşık 32 bin erkeğin 18 yıl izlendiği bir çalışmada ayda 21 ve daha fazla boşaldığını bildiren erkeklerde prostat kanseri tanısı alma olasılığı, ayda 4–7 kez boşalanlara göre yaklaşık yüzde 20 daha düşüktü. Bu bulgu bir ilişki gösterir; boşalmanın kanseri önlediği anlamına gelmez.

Sigara Prostat Büyümesine Neden Olur mu?

44 bin erkeği kapsayan bir meta-analizde sigara içmek ile iyi huylu prostat büyümesi arasında anlamlı bir ilişki bulunmadı. Bu, sigaranın zararsız olduğu anlamına gelmez: sigara mesane kanseri başta olmak üzere birçok ürolojik hastalık için bilinen bir risk etkenidir; ayrıntılar sigaranın ürolojik sağlığa etkileri yazımızda.

Ayakta İşemek Prostat Yapar mı?

Hayır, işeme pozisyonu prostatın büyümesine yol açmaz. 11 çalışmanın birleştirildiği bir meta-analizde sağlıklı erkeklerde oturarak ya da ayakta işemek arasında idrar akımı ve mesanede kalan idrar açısından fark bulunmadı. Prostat büyümesine bağlı şikâyeti olan erkeklerde ise oturarak işerken mesanede kalan idrar ortalama 25 mL kadar daha azdı; bu erkekler için oturarak işemek bir kolaylık olabilir.

İdrarı Kesip Bırakarak İşemek Prostatı Korur mu?

Sosyal medyada idrarı tekrar tekrar keserek ya da penisi sıkarak işemenin prostatı koruduğu anlatılıyor. Ben bunu önermiyorum. Leğen tabanı kaslarını çalıştıran Kegel egzersizleri idrar kontrolüne katkı sağlayabilir, ancak bu egzersizlerin prostat büyümesini önlediğini gösteren bir çalışma yoktur.

Prostat İltihabı ve Prostat Kanseri Neden Olur?

Prostat İltihabı

Prostat iltihabı büyümeden farklı bir durumdur. Akut bakteriyel prostatit, idrar yolundaki bakterilerin prostata ulaşmasıyla gelişir ve tüm prostatit olgularının yaklaşık yüzde 10’unu oluşturur. Çoğu günlük yaşamda kazanılır; bir kısmı ise sonda takılması, sistoskopi ya da makattan yapılan prostat biyopsisi gibi işlemlerden sonra ortaya çıkar. Uzun süren yakınmaların önemli bir bölümünde ise idrarda ve prostat salgısında bakteri bulunamayan kronik pelvik ağrı sendromu vardır. Ayrıntılar prostat iltihabı (prostatit) ve kronik prostatit neden geçmez yazılarımızda.

Prostat Büyümesi Kansere Dönüşür mü?

İyi huylu büyümenin kansere dönüştüğü gösterilmiş değildir. İki hastalık da erkeklik hormonlarına bağlı büyür ve yaşla sıklaşır, bu nedenle aynı prostatta birlikte bulunabilir. Ancak doku yapıları ve prostattaki yerleri farklıdır: iyi huylu büyüme idrar kanalını saran iç bölgede, kanser ise çoğunlukla dış (periferik) bölgede gelişir. Toplum çalışmalarında iyi huylu büyümesi olan erkeklerde kanser riski daha yüksek bulunsa da, bunun bir neden-sonuç ilişkisi mi, ortak risk etkenleri mi, yoksa bu erkeklerin daha sık test edilmesinin bir sonucu mu olduğu bilinmiyor.

Prostat kanserinin bilinen risk etkenleri ileri yaş, aile öyküsü ve genetik yatkınlıktır; sigara, beslenme ve fiziksel aktivitenin de rolü olabilir. İdrar şikâyetinin olmaması kanser olmadığını göstermez. Bu nedenle PSA testi ve muayene kararı, şikâyet olup olmamasına bakılmaksızın yaşınıza ve aile öykünüze göre ürologunuzla birlikte verilir. Ayrıntılar prostat kanseri nedir yazımızda.

Prostat Büyümesi Önlenebilir mi?

Yaşa bağlı büyümeyi tamamen önlemenin bilinen bir yolu yoktur. Hastalara şöyle anlatıyorum: Yaşlandıkça prostat da büyümeye devam eder; büyümeyi durduran durumlar testislerin alınması ya da erkeklik hormonunun ilaçla baskılanması gibi kimsenin istemeyeceği koşullardır. Yine de risk etkenlerinin bir kısmı sizin elinizdedir:

• Sağlıklı kiloyu korumak ve bel çevresini kontrol altında tutmak,
• Haftanın çoğu günü orta yoğunlukta hareket etmek,
• Şeker hastalığınız varsa kan şekerinizi kontrol altında tutmak,
• Akşam saatlerinde aşırı sıvı, kafein ve alkol tüketmemek; bu, büyümeyi değil gece idrara kalkmayı etkiler.

Bu önlemlerin prostat büyümesi ve idrar şikâyetleriyle ilişkisi gözlemsel çalışmalara dayanır; kalp ve damar sağlığı için de yararlıdır.

Prostat Büyümesini Önleyen İlaç Var mı?

Şikâyeti olmayan erkeklerde prostat büyümesini önlemek için önerilen bir ilaç yoktur. Prostatı küçülten ilaçlar, şikâyeti ve belirli büyüklükte prostatı olan erkeklerin tedavisinde hekim değerlendirmesiyle kullanılır. Bitkisel ürünlerin prostat büyümesini önlediği de gösterilmemiştir. Bazı erkekler hafif şikâyetlerde bu ürünlerle rahatladığını söyler; ancak en çok çalışılan bitki özütü olan cüce palmiye (Serenoa repens) için 27 çalışmayı değerlendiren 2023 tarihli Cochrane derlemesi, yalnız başına kullanıldığında idrar şikâyetlerinde plaseboya göre farkın çok az ya da hiç olmadığını göstermiştir. Bitkisel bir ürün denemek istiyorsanız bunu hekiminizle konuşun; bu ürünler muayenenin yerini tutmaz.

Bu Yazının Diğer Yazılarımızdan Farkı

Prostat nedir yazımız prostatın yapısını ve görevlerini, iyi huylu prostat büyümesi yazımız belirtileri ve tedaviyi, genç yaşta prostat büyümesi yazımız ise 40–50 yaş grubunu anlatır. Bu yazı yalnız prostatın neden büyüdüğüne, kimlerde daha sık görüldüğüne ve önlenip önlenemeyeceğine odaklanıyor.

Ne Zaman Ürologa Başvurmalı?

• Sık idrara çıkma, gece idrara kalkma, zayıf akım ya da tam boşaltamama hissi günlük yaşamınızı etkiliyorsa.
• Babanızda ya da erkek kardeşinizde erken yaşta prostat ameliyatı ya da prostat kanseri varsa; kontrollere ne zaman başlayacağınızı konuşmak için.
• 40 yaşın altındaysanız ve idrar akımınız zayıfsa; neden prostat dışında olabilir.
• İdrarda kan görüyorsanız.
• Ateş, titreme ve idrar yaparken yanma ile birlikte kasıkta ya da makat çevresinde ağrınız varsa; beklemeden başvurun.
• Hiç idrar yapamıyorsanız; acil başvurun.

Muayenede şikâyetlerinizi ve aile öykünüzü dinledikten sonra genellikle parmakla prostat muayenesi, idrar tahlili, PSA, ultrasonla prostat hacmi ve mesanede kalan idrar ölçümü ile idrar akım testi yapıyorum. Gerekli tetkikler kişiye göre değişir.

Bu yazı Avrupa Üroloji Derneği (EAU) erkekte alt üriner sistem semptomları kılavuzu, yaşa göre büyüme otopsi analizi (Journal of Urology, 1984), Olmsted County prostat büyüme hızı çalışması (Journal of Urology, 1999), hadım edilmiş erkeklerde prostat gözlemi (1991), patofizyoloji derlemesi (Gerontology, 2019), iyi huylu prostat büyümesi derlemesi (Nature Reviews Disease Primers, 2016), ailesel yatkınlık çalışması (Journal of Urology, 1994), obezite ve kan şekeri çalışması (JCEM, 2006), metabolik sendrom meta-analizi (BJU International, 2015), fiziksel aktivite meta-analizi (European Urology, 2008), PCPT beslenme analizi (American Journal of Epidemiology, 2008), REDUCE iltihap analizi (European Urology, 2008), boşalma sıklığı ve prostat kanseri (European Urology, 2016), sigara meta-analizi (Medicine, 2016), işeme pozisyonu meta-analizi (PLoS One, 2014), iyi huylu büyüme ve kanser ilişkisi derlemesi (Nature Reviews Urology, 2013), prostat kanseri risk etkenleri derlemesi (European Urology, 2023), akut bakteriyel prostatit derlemesi (American Family Physician, 2016), NIH prostatit sınıflaması (JAMA, 1999) ve Cochrane derlemesi (2023) kaynaklarındaki bilgilere dayanır. Değerlendirme için iletişim sayfamızdan randevu oluşturabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Prostat neden olur?

Halk arasında “prostat” denince çoğunlukla iyi huylu prostat büyümesi kastedilir. Bu büyümenin temel nedenleri yaşlanma ve erkeklik hormonlarının, özellikle DHT’nin, prostat üzerindeki uzun süreli etkisidir. Ailede erken yaşta prostat ameliyatı, belirgin kilo fazlalığı, şeker hastalığı ve hareketsizlik daha yüksek riskle ilişkilidir.

Prostat büyümesi hangi yaşta başlar?

Mikroskopta görülen büyüme 30’lu yaşlarda saptanmaya başlar; otopsi çalışmalarında 31–40 yaştaki erkeklerin yüzde 8’inde, 51–60 yaştakilerin yaklaşık yarısında bulunmuştur. Belirgin büyüme ve şikâyetler çoğunlukla 40’lı yaşlardan sonra ortaya çıkar; 60 yaşından sonra erkeklerin yüzde 30’undan fazlasında orta ya da ağır idrar yakınması bulunur.

Prostat büyümesi kalıtsal mı?

Aile öyküsü önemli bir risk etkenidir. 64 yaşından önce büyük prostat nedeniyle ameliyat olmuş erkeklerin erkek akrabalarında aynı nedenle ameliyat olma riski yaklaşık 4 kat, erkek kardeşlerinde yaklaşık 6 kat yüksek bulunmuştur. Ailenizde erken yaşta prostat ameliyatı varsa bunu ürologunuza söyleyin.

Mastürbasyon prostat yapar mı?

Hayır, sık boşalmanın prostatı büyüttüğünü gösteren bir kanıt yoktur. Yaklaşık 32 bin erkeğin izlendiği bir çalışmada ayda 21 ve daha fazla boşalan erkeklerde prostat kanseri tanısı alma olasılığı yaklaşık yüzde 20 daha düşük bulunmuştur. Bu bir ilişkidir, korunma kanıtı değildir.

Ayakta işemek prostat yapar mı?

Hayır, işeme pozisyonu prostatın büyümesine yol açmaz. Bir meta-analizde sağlıklı erkeklerde ayakta ve oturarak işemek arasında fark bulunmamıştır. Prostat büyümesine bağlı şikâyeti olanlarda ise oturarak işemek mesanede kalan idrarı azaltmıştır.

Prostat büyümesi önlenebilir mi?

Yaşa bağlı büyümeyi tamamen önlemenin bilinen bir yolu yoktur. Sağlıklı kilo, düzenli fiziksel aktivite ve kan şekerinin kontrolü gözlemsel çalışmalarda daha düşük riskle ilişkilidir. Şikâyeti olmayan erkeklerde büyümeyi önlemek için önerilen bir ilaç ya da bitkisel ürün yoktur.

Prostat büyümesi kansere dönüşür mü?

İyi huylu prostat büyümesinin kansere dönüştüğü gösterilmemiştir. İkisi prostatın farklı bölgelerinde gelişir ama aynı kişide birlikte bulunabilir. Bu nedenle idrar şikâyetiniz olsun ya da olmasın, PSA ve muayene kararını ürologunuzla birlikte verin.